NESİMİ'NİN HAYATI VE FARSÇA DİvANı

Azerbaycan Türk Edebiyatı'nın mümtaz şahsiyetlerinden biri Seyyid
İmadüddin Nesimi'dir.Nesimi, şüphesiz Nizami ve Fuzuli dönemi arasıoda
Azerbaycan Türk Edebiyatıının en büyük şairi sayıldıgı söylenebilir. Nesimi'nin
derecesi , Azerbaycan Türk Edebiyatı tarihinde, özellikle Azerbaycan Türkçesiyle
tam bir divan meydana getiren ilk kişi olması ve bu yolla bu alanda yeni biT
* açması yönünden çok yüksektir.
Elbette Nesimi'den önce de Hasan O~u gibi bir takım § ou...>.
"Ey Nesimi mademki Allah: "Benim arzım geniştir. "demiş.O halde, Bakü
şehrini terketÇünkü burası senin yerin degildir."
Nesimi'nin dogum tarihi de ge~çek olarak belirtilmemiştir ve miladi 1369 yılı
tahmini olarak kabul edilmiştir.Oıüm yılı olarak 1404-1427 yılları arası
yazllmıştır.Nesimi hakkında rivayet edilen ve dillerde dolaşan şeyler, fedakarlık,
cesaret, mertlik ve daha sonra onun Ha1ep şehrinde feci bir şekilde öldürülmesi ve o
şehirde gömülmesi ve mezarının irfan ehlinin ziyaret yeri olmasıdır.Nesimi'nin hayatı,
14. yüzyılın kargaşa yılları ve tarihi olaylar zincirine tesadüf eder.Emir Timur'un ard
arda hücumları ve onun yerine geçenlerin saldınlarıyla dogu bölgesi dalgalı ve tufanlı
bir denize dönüşmüştü.Bu büyük sel, kendi güzergahında buldugu herşeyin kökünü
kazıyordu ve bu hücumların sonucunda eski sınırlar ortadan kalkıyordu.Küçük
müstakil devletler birbiri ardından sonra yıkılıyor ve büyük bir imparatorlugun temeli
atılıyordu.Bu saldırıların, kan dökücülerin ve başı bozuklugun agır yükü her zamanki
gibi çiftçiler ve köylüler tabakasının omuzu üzerinde idi.O devirde degersiz olan şey
, insanın canıydl.Başka bir takım musibetler de vardı ve ruhani esaret zinciri, onların
tümünü tamamlıyordu.Dini ve mezhebi ihtilaflar büyük ölçüde kötüye
kullanılıyordu.Müslümanlarınelinden beytü'l-mukaddesi (Kudüs) kurtannak adıyla
Vatikan papasnın s!1ncagl altında düzenlenen haçlı savaşlarından henüz fazla bir
zaman geçmemişti.Islam padişahlan ve hükümdarları da kafirlerle gaza ve cihad
perdesi altında her zaman fırsat buluyorlar ve gayr-i müslim memleketlerine hücum ve
saldınyla meşgul oluyorlardl.Mezhebi çekişmeler de çeşitli islami fırkalar arasında
sert bir şekilde devam etti.Tarihin bu özel şartları da nev-perestlik düşünceleri ve
insan sevgisi emelleri islam memleketlerinde bu cümleden olarak Azerbaycan'da
sofiyane tarikatlar arasında ve hepsinden daha çok hurufi tarikatında propoganda
ediliyordu.Başka bir yol yoktu.Orta çagda her türlü toplumsal ve felsefi düşünce
ister istemez kendine mezhebi bir yön buluyordu ve hayatın gerçekleri insan
toplumunun ve bilgisinin tamamında dinin nüfuz sahibi oldugu şartlarda bu sebep
kaçınılmazdır.
Nesimi de o günler nev-perver düşünürlerin bir çogu gibi beşerin
kurtuluşunu her türlü dini ve mezhebi ihtilafların giderilmesinde
görüyordu.İnsanoglununyüceltilmesiyle, işkence, zulüm ve öldürmenin önüne
geçilmesini istiyordu.Allah yolunda kafir kanı dökenlere her bir ferdin kendi
aleminde ilahi bir varlık oldugunu ve onun kanını Allah'ın nzasını kazanmak için
dökmenin uygun olmadıgını söylüyordu.
~~~..J~..Jo~..J~
~LA. L. o,,",:-"!- o.) 0,J.ıS ..ı...u ',?I
68
i J d:! ~.".1 ~~ u....,;.j J"",,,I A
~L:.~ J y,J.1 ." J.1 ~i ~JJ
"Mescid, meyhane, Kabe ve puthane birdiLEy yanlış yapmış! Bizim sokagın
yolunda ev birdir. Her ne kadar, şaŞI göz yanlışlıkla biri iki görse de, gönül, dilber
ve sevgilinin bir oldugu açıktır."
Müslümanların Allah dedikleri ve hıristiyanlarınbaba, anne ve ruhu'l-kudüs
dedikleri ve musevilerin Musa vasıtasıyla tanıdıkları şey, hurufilerin inancına göre bu
cümleden olarak Nesimi'ye göre sanki hep Adem'in kendisidir ve Adem'in
çocuklarındanher biri Allah'ın mazharıdır , saygı ve tazime layıktır.
"Adem'in yüıünün ateşi ,yüzsüz ve riyasızdır.O yeşil ağaçtan Musa'ya "Ben
Allah'ım "diyordu."
Eger bir kişi, bizden başka kişi vardır veya daha açık bir ifadeyle bizden
başka bir yaratıcı vardır derse hatalı yola girmiştir.
~rl..A~d(s~
ıJ;.1~ ~~ Ü-=I ~.,a. :,1
"Bizden başka bir kişi vardır dersin.Sen bu sözden vazgeç."
Evvel ve ahir, başlangıç ve sonda ortada yoktur. Yarının vadesine gönül
ba@amakgerekmez.
:",J~ ~.ı...1 j,J..,ı-01 Jl+=-..>-'"" ı.>L...:.ILi....)S
"Ey Nesimi, bu aleınde bu saltanatdan daıı~ iyi nedir? Çünkü onun faziletli
ayağının topragmdan başına tae koydun. "
Kendine tapmışlık karanlığında yorulanların hidayet mumu derecesi hakka
tapma tarikinin kurtuluş pervancsi menzilesinde olur.
J.:.ı--J J.a. j ;> J ~1 ~I..uı
"Hakk'ın fazlıyla Nesimi gibi Hakk'a ulaşan kişiye hidayet mumu ve kurtuıuş
pervanesi geldi. "
Sözün kısası Nesimi Allah sevgisini, insan sevgisi bilmiş ve olağanüstü
beşeri yaratanınmakaffiınayükseltmiş ve onun yerine koymuştur. Ona göre Aııahı
mutlak ruh ve beşeri can ve cisimden mürekkep bilenler iki görme yolunun yoleusu
ve görme bozukluguna duçar olmuşlardı.
J~i (,?I LAJ JJf""""J J.=...ı-b
W~ J tJJ ..:.-..1 ~L. J .:.4 ....s:
"Ey şaşı! iki görme adetinden kurtuL. Çünkü, ruh ve beden tek bir hakikat
ve mahiyettir. "
Ve bu tek hakikat ve mahiyete meleğin secde etmesi gerekiLZira makam
yüceligine sahip olan beşerdir.
~~ JJ~lS ~J.a.~ j iJ
J1J ~....s: ~L.~ ~~ iJ dL
"Nesimi'ye Allahın fazlıyla gönlünün isteği yerine gelince, beşere saygı
gösterdiğimiçin melege secde et emretdim"
70
/
/
Allah'ın cemalinin tecelliyatımn mazharını da aynı beşerin yüzünde bilmek
gerekir.
-r" .u.ı iJ4 .:"4,,... t.J .JJ
.~ • L...ı .. L:.AS' ... L...ı ..".. . ..,..... u •. 4J"'.J .J •.
"Nesimi, güzellerin yüzünde Allahın cemalini görür. Gel! Onun söZünden
ilahi sımn açıklamasını dinle. "
Bu ıevillerin tamamımo dini hükümlerin hilafma oldu~u ve özellikle
Nesimi'nin Kuran'ı da batınilerin üslubuyla tefsir etti~ii açıktır.Bundan dolayı
Kuranda yerin ve zamanın yaratılışıtar ve dun'un "kün" telaffuzuyla Allah tarafmdım
inmiştir.Ohalde her şeyden önce baıf1eryaıatı1mıŞ1Jr.Ve bu yüzden Arapça harflerin
rakamları olan 32 rakam ve harflere ÖZel bir hürmet gerektigine inanırlar. Ve banrfı
şairlerin eserlerinde ve bu cümleden Nesimi'nio eserlerinde tar ve mm ıslılahmai ve
32 rakamınave yüzdeki yedi hadaradefaJan:a rastlıyoruz. Ve bu şairferin tevil tamm
gözden uzak tutmamak gerekir. Bunların l3maml zahiri ~riatçırann selikasmm oru
sofular ve mutaassıpzahitIer hilafma idi. Ve ister istemez onların öfke ve gazabını
çekiyordu. Di~er sebep, NesiIDİ'oin daimi seyahat ve dol~ması aslında bil
hakimler içio tehlike sayılıyordu. Sadece iman ve noksanlık kabul etmeyen itıalllf
kendi yüce düşünceleri ve sonsuz aştıyta beın-ciııslerinin hürriyet ve mutluıuauna
fedakarhk dolu iki kaynak Nesimi'mn gayret ve çaJışmasl idi. O kendi yaptığındaD:
habersiz olmamalda beraber korlmıuyorduve bir adım geri atmıyotdu.Hatta daima.
bugÜD kendi canını kendi düşüncesi yolUDda feda etmek ve ha yolla Maımır'UID"
mutluluguoa ulaşma anusunda idi.
.J""""""..:.J.,ı-ı. l.ıaj ~tıF~
'!)-:''!)J..,.....~J~~..ıI~
"Ey Nesimi Allah'dan Mansur'un devletiDi iste.
"'*
öldüriilse ıDır
olmazsa bir dar a~ında öldürülsün ."
Nesimi lehçesinin açıklıgını öyle bir dereceye u1aştmyor ve ene'l'-1Iak sıımıra
kadar açıkça söylüyor ki Hallac-ı Mansun da geçiyor.Onun sözüne göıe eter'
Mansur hayatta olsaydı onun kusurundan geçmez ve onun kadine fetva verirdi.
~.J~ J~ 1.JL.Cl-LA..;.ıJIl.:.1
J.J"1 .J iJ rA ,,~ La ü~ rA
"E~r bizim ene'l-haldarımlZ1 mest Mansur işitse, hem bizim katlimize, bem
de dar ağacınaasılmamızafetva verirdi. M
Bazı kaynaklarda Nesimi'nin Şah Handan adlı ve lakablı bir kardeşi oIdu~
açıkça ve işin sonunda kardeşinin karışıklık ve tehlikeye duçar olaca~ı ve sırlan
söylememeye , ort~ yerde herkese koymamaya ve özel sofrayı umurnun önüne
yaymamayı ona tavsiye ettigi yazıhdır.Nesimi'nin ona cevabda açıkça hakikatleri
göstermekten çekinmiyecegini ve ona açıklamaktan başka bir çaresi olmadıgm
söylüyor:
71
Derya-ı muhit cuşa geldi
Kevn ile mekan huruşa geldi
Sırr-ı ezel oldu aşikara
Aşık nice eylesün müdara
Daha sonra Nesimi bekledigi şeyin izine ulaştı. Gece ve gündüz gezmekte ve
kendi meramını yaymakta olan bu kararsız aşıkın yolu Haleb'e düştü ve orada da
hüniyet tutkunları kendi etrafında toplandılar. Nesimi'nin şiirlerinin kendi yaşadıgı
zamanda çok yayılmış oldugunda ve bazen meclislerde okunmuş oldugunda bir şüphe yoktur. Kendi gazellerinden birinde bu konuya işaret vardır.
r"-..> ',?~ -:ıL ~..>-" ~-..>,,~ .,)4-
~1.11~~..s~-..>.1
"Nesimi'nin şiirinin okundugu meclisde ruh bagışlayan kokusundan her nefes
can buJur."
Meclislerden birinde de bir genç güzel sesiyle NesimiInin şiirini
okuyordu.Sözde o gazelin matla'ı şu idi
1.)-" ',?,,-..> ı.:. J.:ıl...:ı ',?~ J.oıo.
I..ı.:.. ',?,,-..> ~.1""" .1~..s
"Benim ytlzümü görmesi için Hakk'ı gören bir nazar gerek. Kendini gören
göz Huda"run yüztlnü nasıl görür."
Biçare genci bu şiirin başında ayakta hesaba çekerler, yazarım ondan
sorarlar.Genç kendini o şiirin yazarı olarak tanıttı ve onun katledilme fetvasını
çIkarrnalarıyla birlikte onun yazarımn adını ifşa etmekten sakındı' Bu haber Nesimi'ye
ulaşır. Hemen kendisi idam yerine varır, kendini tanıtarak, günahsız genci
katledilmeben kul1anr ve kendi ölümü karşılamaya koşar.
Nesimi'nin feci şekilde katli hakkında çeşitli rivayetler yazılıdır. Mesela bir
rivayete göre, Nesimi'nin Ictifrü ve katline fetva veren şer'i kadı şöyle demiş:
"Bu öyle bir kafirdir ki onun pis kanından bir damla bir kimsenin
uzuv]anndan birine slÇrasa o uzvun kesilmesi vacibdir." . Tesadüfen, Nesimi'nin katli esnasında o kadı da hazır bulunur. Idam
sırasında Nesimi'nin kanından bir damla onun parmagına sıçrar. Orada bulunanlar,
ona işaret edince, inkar etti ve şöyle dedi:
"Ben o konuyu misal olsun diye söylemiştim."
Nesimi bu dinsiz kadımn karşısında açıkça şöyle dedi:
Zahidin yek barmagın kessen döner Hakkıtan geçer
Gör bu miskin aşıkı ser-pa soyarlar ağlamaz.
Ayrıca rivayet ederler ki şer'i kadının fetvasına uygun olarak Nesimi'nin
derisini soymaya başlar baŞıamaz , dökülen kan sonucunda Nesimi 'nin yüzü
saranr.Muhalifler , yüzünü kınarlar. ve bunu korkaklık alameti bilirler. Nesimi onlara
cevap olarak şöyle der:
"Ben sevgi gögünün güneşinin kendisiyim. Aşk matla'ından dogmuşdum.
Şimdi güneşin batına zamanıdır. Güneş batına vaktinde saranr. Bundan dolayı bu hale
geldim ."
72
o anda şu rubaiyi irticalen okur:
J"..1 Jj-" ~-'"" ~i ~.ı.:.l
J"..1 J.)-'-" .>--- ('J to'1
~<.!~.:ıl jl~ JJ~~ ~J"';"
J"..1 JJj ~J .:ı.ı..:."",.,.. ..:.ı.i"" JJ
"Eeel, insanın müvekkili oldugu zaman, seher vaktinin havası gibi ~uk
olur. Kendisinden daha yürekli, cesur bir şeyolmayan güneş, batarken oııım yüZü
saranr.."
Nesimi'nin çok feci ölümü, beşerin hürriyet yolunda yigitlik , fedakarlık ve
canıyla oynamanın en parlak numunelerinden biridir. Milletlerin bir kaç yıllık tarihi
onun benzerlerini çok az gösterir.
Nesimi, devrinin edebi iyi adederinin en layık mUdavimlerinden biriydi.
Nesimi'nin gazeli Attar'ın ıasavvufı şiirinden, Nizamj'nin nazmmdan ve MevIaııa'QIn
vecdinden renk ve koku almış ve özel bir hissesi vardır. Şiir sanıantmda Nizami'nin
makamı, Nesimi'oin ideali olmuş veo yüksek dereceye ulaşmak aızusunu t.aşmıqtır.
"Nesimi'nin gözü, senin gamınla inci saçmadıkça gözyaşı nazmmm inf:İSİ
Nizami'ye ulaşınazdı. "
Nesimi, Hafız-ı Şirazi'nin küçük ~daş Hafız'ı idi. Hace'nin ömrtlnüJt
sonlamıdanyirmi yılını idrnk etmişti. Nesimi'oin Farsça divanmda Şemseddin ve
Hafız'madına defalarca rastlıyoruz. Sanki Nesimi gazellerinden bazılannda Hafız'a
ilgi duyuuıştuT.
~IJ J"ı C::.,J w)l&J.. ~~ ~IJ ..ı.J..L..
~jl ~j ..::..ı.U ~l.,:. .:ı1~.Jiı..il... "=.SI -ıı
"Onun hattı yani yüzündeki ayva ıüyleri mefegin kucagına çoc:uklar gibi
levha koydu, şimdi ey Hafız-) Kuran, sen bu yedi ayetii ezberle."
Vey

No comments yet

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar