İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATINDA ÇOCUK EDEBİYATININ İZLER

  • user warning: Table './ems_farsdili/hayat_captcha_sessions' is marked as crashed and should be repaired query: INSERT into hayat_captcha_sessions (uid, sid, ip_address, timestamp, form_id, solution, status, attempts) VALUES (0, 'a1p72n1pqm918h599rumvird36', '3.237.27.159', 1664174796, 'comment_form', '3516d7a22fec6de909b05bcd8c08f21e', 0, 0) in /home/emsile/domains/emsile.com/public_html/farsdili/modules/captcha/captcha.inc on line 99.
  • user warning: Table './ems_farsdili/hayat_captcha_sessions' is marked as crashed and should be repaired query: UPDATE hayat_captcha_sessions SET token='495391524ce11d22aff8018c2cc36ef1' WHERE csid=3030241 in /home/emsile/domains/emsile.com/public_html/farsdili/modules/captcha/captcha.module on line 216.
  • user warning: Table './ems_farsdili/hayat_captcha_sessions' is marked as crashed and should be repaired query: SELECT status FROM hayat_captcha_sessions WHERE csid = 3030241 in /home/emsile/domains/emsile.com/public_html/farsdili/modules/captcha/captcha.inc on line 129.
  • user warning: Table './ems_farsdili/hayat_captcha_sessions' is marked as crashed and should be repaired query: SELECT status FROM hayat_captcha_sessions WHERE csid = 3030241 in /home/emsile/domains/emsile.com/public_html/farsdili/modules/captcha/captcha.inc on line 129.
  • user warning: Table './ems_farsdili/hayat_captcha_sessions' is marked as crashed and should be repaired query: UPDATE hayat_captcha_sessions SET timestamp=1664174796, solution='M9tfN' WHERE csid=3030241 in /home/emsile/domains/emsile.com/public_html/farsdili/modules/captcha/captcha.inc on line 111.

İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATINDA ÇOCUK
EDEBİYATININ İZLER
Çiğdem ÇITAKOĞLU
Özet
Çocuk edebiyatı kavram olarak her ne kadar 16. yüzyıldan sonra
batıda oluşmaya başlamış ve 20. yüzyıldan itibaren alanı genişletilmişse
de bu edebiyat türünün özellikle doğu halkları edebiyatında, tarih kadar
eski bir yeri vardır. Sayısız medeniyetlere ev sahipliği yapmış İran’ın,
çocuk ve gençlere hitap eden edebi eserleri çok eski dönemlere dayanır.
Fars edebiyatının mazisinde çocuklara özgü, bağımsız yazılı bir edebiyat
olmamıştır, fakat çocukları ilgilendiren, onların duygu dünyasına seslenen
hikâye, öykü, destan anlatımı, bilmece, ninni, müzikal oyunlar vb. edebi
türler her zaman var olmuş ve Fars klasik edebiyatının vazgeçilmez mirası
şeklinde günümüze kadar gelmiştir. Öyle ki bu klasik Fars edebiyatı daha
çok yetişkinler ve ileri yaş gruplarına özgüdür denilirse, halk edebiyatının
da temelde çocuklara özel olduğu söylenebilir. Dolayısıyla bu ülkenin
çocuk edebiyatına ait verimlerini doğru anlama ve yorumlanın yolu onun
kültürel ve tarihsel altyapısını bilmekten geçer.
Bu çalışmada, İslam öncesi Fars edebiyatında çocuk edebiyatının
izleri irdelenecek, Fars çocuk edebiyatının ilk temel eserleri kabul edilen
Direkht-i Asurik, Hudayname ve enderznameler gibi İslam öncesi döneme
ait bazı eserler, çocuk edebiyatına has bakış açısıyla incelenerek, bunların
tarihsel ve kültürel kodlarına işaret edilecektir.
Anahtar Kelimeler: Çocuk Edebiyatı İzleri, Fars Edebiyatı, İslam
Öncesi, Miras, Gelenek, Asurriyan Tree…
The Traces Of Children’s Literature Pre-Islam In Persıan Literature
Abctract: Fundamental concepts of children’s literature is to believed
started in 16th century and after 20th century it becomes seen widely in
westren literature, but we can easily claim that children’s literature is old
as long as history in eastern literature. Iran’s civilization, which has been
home for numerous civilization in the history, had given great importance

 Dr. Chidam Chitakoglu, Department of Accounting and Finance, Islamic Azad University, Khameneh
Branch, Khameneh, Iran. E-Mail: chitakoglu@yahoo.com
18 Çiğdem ÇITAKOĞLU
to child and young literature. Many books have been written for them so
far. The fact that is hard to say Iranian had independent written literature
for children, but we can see that there was oral literature for children even
before Islamic era. We have a lot of story, tale, epic, enigma, lullaby,
musical theatre etc… from ancient Iranian time which given us an idea
about child and young feelings. Whenever we say classical Iranian
literature is for adults on the other hands it can be accepted that Folk
literature based on children world. In order to understand children’s
literature in Iranian culture and civilization we should go back to history
of Iran. The ancient Iranian culture and society will give us many clues to
search and know better the children’s literature. In this work [article] we
will try to study the traces of children’s literature pre-islamic period in
Persian literature. Assyrian Tree, Hodayname with Andarzname’s… will
be our main sources to study children’s literature as a child’s point of
view.
Key Words: Children’s literature traces, Persian Literature, Islamic
ago, the heritage, traditions, Assyrian Tree.
İSLAM ÖNCESİ DÖNEMDE İRAN’DA ÇOCUĞUN SOSYAL VE
KÜLTÜREL DURUMU
İslam öncesi pek çok medeniyette olduğu gibi Akamenişler
medeniyetinde de çocuğun sosyal konumu, ailesinin sosyal konumuna bağlıydı.
Şöyle ki esir bir ailede dünyaya gelen çocuk esir, özgür bir ailede dünyaya gelen
çocuk Da ölene kadar özgürdü. Zerdüştlüğün doğuşundan önceki bu dönemde,
topluma en fazla “Kerpen” adı verilen kâhin ve din adamları yön vermişti. Aynı
şekilde çocuğun geleceğini belirleyen en etkili sınıf yine bunlardı. Aileler,
çocukların eğitimini de üstlenen Kerpenlerin, çocukları üzerinde kurduğu her
türlü muayyenetçi tutuma mutlak şekilde teslim olmuştu. Zerdüştlüğün kutsal
kitabı Avesta’nın “Gatalar” bölümünde yeni dinin Zerdüştlüğün doğuşundan
önce, Kerpenlerin halk üzerinde kurduğu tahakküm açık bir dille ifade edilir.
Kerpenlerin toplumu belirleyici rollerine dair ilginç parametreler veren eserlerin
başında hiç şüphesiz Firdevsi’nin Şahname’si gelir. Şahname’de mitsel bir
anlatımla gelen Zal ile Simurg hikâyesi, Kerpenlerin toplum üzerindeki
belirleyici rolüne güzel bir örnektir. Bu yarı tarihi hikâyeye göre; çocuk
hasretiyle yanıp tutuşan Sam adlı pehlivanın çocuğu olur, fakat bu çocuk diğer
çocuklardan biraz faklıdır. Saçları tümüyle beyazdır, çocuğun beyaz olduğunu
görenler ona beyaz saçlı anlamına gelen Zal ismini verir, fakat bu isim onu
Kerpenlerin şerrinden kurtarmaya yetmez ve çocuğun doğumunu uğursuzluğa
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 19
yoran Kerpenler, çocuğun dağ başında kurda kuşa yem edilmesini söyler, Sam
da Kerpenlerin dediği gibi yapar…[1
] Coğrafik konumları itibariyle, Sümer,
Babil ve Asur medeniyetleri gibi Mezopotamya orijinli medeniyetlerle komşu
olan ve İran’ın Ari ırkı dışındaki yerli halklarından biri olarak kabul edilen
Elamlılar sayesinde yazıyla tanışan Akamenişler, ilk olarak yazıyı başkent
Şuş’ta kullanmışlardır. Elamlılar, Asur veya Akadlılardan aldıkları her türlü
kültürü İran’a getiren ve bu birkaç medeniyet arasında köprü görevi gören jeokültürel
bir öneme sahiptiler. Şuş’ta yapılan arkeolojik kazılar sonucu elde
edilen yaftalar, bu topraklarda çocuklara yönelik eğitim ve öğretimin binlerce
yıllık geçmişi olduğunu gösteriyor. Atara-Uktuh ve Milyan kazılarıyla gün
ışığına çıkarılan kil tabletlerin birinde çivi yazısıyla yazılmış “küçük bilge
adam” tabiri dikkate şayandır mesela. Aynı arkeolojik kazılar sonucu elde
edilen tabletlerde bu dönemde “Kurtaj” adı verilen savaş esiri çocukların var
olduğu ve bu çocukların kısa süreli bir eğitimin ardından yarı resmi statüyle
şahların hizmetinde çalıştırıldığı yazılıdır. Küçük yaşlarına rağmen ağır işlerde
çalıştırılan bu çocuklar gerek sosyal, gerekse kültürel hiçbir haktan
yararlandırılmamış ve söz konusu Kurtajlardan olma çocuklar da aynı kaderi
paylaşmak zorunda kalmıştır. Bazı esir çocuklar, saray efradının emrinde
çalıştırılmıştır.[
2
] Mezkûr dönemde çocuk sahibi olmak evlenmek gibi övünç
vesilesi ve toplum nezdinde kişiye değer kazandıran bir tür eylem olarak kabul
edilmiştir. Erkek çocukları babaları için kaçınılmaz bir gelir kapısı olmuştur ve
bu çocuklar savaş sırasında Şah’ın önemli silahlarından birine dönüşmüştür.
Akamenişler gibi patriarkal toplumlarda çocuklara gösterilen ilgiden kız
çocukları ise pek yararlanamamıştır. Şehinşah [Şahlarşahı] veya yerel şahlar,
çocuk başına peşinen kan parası ödüyormuş gibi en fazla erkek çocuğa sahip
babaları her yıl çeşitli hediyelerle ödüllendirmişlerdir. Erkek çocukları beş
yaşından itibaren, babanın özel gözetiminde büyümüş ve beş yaşından itibaren
özellikle dini ağırlıklı eğitim almaya başlamıştır. Eğitim hakkı sadece zengin ve
aristokrat sınıfa mensup çocuklara hastır o dönemde. Çocukların eğitim gördüğü
merkezlerinin, pazar veya halkın yoğun olduğu yerlerden uzak tutulmasına özen
gösterilmiştir zira çocukların, avam ağız ve kültürüyle büyümesi istenmemiştir.

1 Bahar, Mehrdad, Pejûhişî der Esatir-i İran, Tahran 1367 hş., s. 270.
2 Muhammadi, M. H. Ghaeni, Zohreh, Tarihii Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş,, c.1, s.123.
20 Çiğdem ÇITAKOĞLU
Dönemin eğitim merkezleri ya tapınaklar olmuştur ya da tapınakların yakınında
ders için özel olarak yaptırılmış merkezler kullanılmıştır.[3
]
Zerdüştlüğün ortaya çıkışından sonraki dönemde ise toplum, tamamıyla sosyal
katmanlara bölünmüş ve bu sosyal bölünmüşlük çocukları da etkilemiştir.
Zerdüştlüğün resmi din olarak kabul edildiği Sasaniler döneminde özgür ve esir
olmak üzere iki sınıf çocuk oluşmuş, aynı şekilde özgür olanlar da etnik olarak
ast ve üst şeklinde iki farklı kimlik kazanmıştır. Mesela Ari ırkına mensup
kişilerin hâkim olduğu dönemlerde Part ve Medlerden olma çocuklar, üstün ırk
kabul edilerek savaş sanatları dışında, bilhassa didaktik birtakım ayrıcalıklardan
yararlanmıştır. Ast ırka mensup olanlar ise birer tebaa olmaktan öteye
geçememiştir. Üst ırkı oluşturanlar kendi aralarında Hanedan Ailesi,
Aristokratlar, Muğlar din adamları, Askerler ve Feodaller olmak üzere beş
farklı sınıfa ayrılmıştır. Ortaya çıkan bu katmanlar toplumda bir tür geri
kalmışlığa, duraklamaya neden olmuş ve bu duraklama çocuğun gelişimini
sekteye uğratmıştır. Örneğin; ziraatla uğraşan bir ailenin çocuğu toplumun alt
sınıfından sayıldığı için Şah’ın özel izni olmadan kesinlikle okuma yazma
öğrenmesine izin verilmemiştir. Böylelikle çocuğun eğitim hakkı
sınırlandırılmış veya kaderine razı olup toplumsal konumuna bağlı yaşamaya
mahkûm edilmiştir.[4
] Edebiyat tezkirelerinde Firdevsi’den rivayet edilen;
“ayakkabıcının oğlu ilim öğrenmekten mahrumdu” adlı meşhur şiir, Sasaniler
dönemindeki statükoya işaret etmektedir.[5
] Herkes içinde bulunduğu soysal
sınıf dairesinde çalışmak zorunda bırakılmış; baba, kendi işi neyse onu oğluna
öğretmekle yükümlü kılınmıştır. Dini inancı gereği de gerek çocuk gerekse
ebeveynler, Tanrının [Ahuramazda] kendilerine uygun gördüğü sosyal sınıfın
dışına çıkamamıştır. Çiftçi çocuğuna çiftçilik, öğretmen öğretmenlik, işçi de
işçilik öğretmek zorunda bırakılmıştır.[
6
] Pek yaygın olmazsa da birisi, ait
olduğu soysal sınıfta değil de başka üst bir sınıfa ait ayrı bir sanat veya zanaatla
uğraşmak istediğinde, şahların özel iznini almak zorunda kalmış ve Muğlardan
oluşan Şuranın huzurunda yapılan belli birtakım zorlu deneyleri geçebildiği
takdirde sınıf atlamasına müsaade edilmiştir. Söz konusu dönemde çocukların
yedi yaşından itibaren eğitim aldığı, aynı dönemde yazılmış Dinkerd adlı kitapta

3 Durant Will, Tarih-i Temeddün, çev. Ahmet Aram, Tahran 1370 hş., s. 63.
4 Nefisi, Said, Tarih-i Temeddün-i İran-i Sasani, Redaktör, Abdülkerim-i Corbezedar, Tahran 1384 hş,
s.13-14.
5 Ferahani, Hamid Rıza Şahabadi, Mukaddemeî ber Edebiyat-i Kudek, Tahran1382 hş., s. 65.
6 A.g.e., s. 66.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 21
belirtilmiştir.[7
] Her ne kadar Heredot ve diğer bazı tarihçiler eğitim yaşının 5
olduğunu söylemişlerse de 7 ila 15 yaş arasının akıl yılı olarak nitelendirildiği
dönem, yine bu dönemdir. Heredot Tarihinde yazıldığı üzere erkek çocukları
beş yaşına kadar babalarına bırakılmış, bakımları daha çok anneleri tarafından
üstlenilmiştir. Çocuk on yaşına geldiğinde, Berşunen denilen bir tür vaftiz ile
vaftiz edildikten sonra dini eğitim almak için belli eğitim kurumlarına
gönderilmiştir. Aynı dönemde yaşamış Mitraistler de on yaşına gelen
çocuklarını eğitim almaları için tapınaklara bırakmışlardır. Eğitim kurumlarında
çocuğa ilk olarak; Zerdüşt öğretisinin temel doktrini olan güzel söz, güzel
düşünce ve güzel davranış öğretilmiştir. Bunların dışında çeşitli dinlere mensup
kişilerin çocukları ya manastırlarda ya da güneş tapınaklarında eğitim
almışlardır. Eğitim kurumlarında verilen eğitimin dışında özellikle dinsel motifli
her türlü eğitimden birinci derecede babalar sorumlu tutulmuştur. Çocuklar baba
mesleğini ancak on beş yaşından sonra öğrenebilmişlerdir. Genel olarak o
dönemdeki çocukların ortak öğrendiği şey savaş sanatıdır diyebiliriz, fakat eşraf
çocuklarından bazılarına idarecilik ve devlet işleri gibi birtakım özel dersler
verildiği yazılmıştır.[
8
] İslam öncesi döneme ait çocuk eğitimi ile ilgili olarak
bilgi veren eserlerin başında Firdevsi’nin Şahname’si yer alır. Meselâ Erdeşir
Babekan döneminde çocukların Ferhenglere pedagoglara bırakıldığı ve bu
Ferhenglerin özellikle Ateşgedelerin yanında yer alan eğitim kurumlarında
çocuklara her türlü eğitimi verdikleri yazılıdır. Firdevsi, Şahname’de şöyle der:
ھمان کودکش را بھ فرھنگیان
سپردی چو بودی از آھنگیان
بھ ھر برزن اندر دبستان بدی
ھمان جای آتش پرستان بدی
Ahengîlerden üst sınıftan olsaydın
Çocuğunu Ferhengilere verirdin
Her şekilde birer okul gibiydi [oralar]
Yerleri de Ateşperestlerin yeriydi.
Bir başka yerde şöyle diyor;

7 Muhammadi, M. H. Ghaeni, Zohreh, Tarih-i Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş., c.1, s.123.
8 A.g.e., s.11-12.
22 Çiğdem ÇITAKOĞLU
کسی کش بود مایھ و سنگ آن
دھد کودکش را بھ فرھنگیان
بھ دانش روان را توانگر کنید
خرد را بدین بر سر افسر کنید
Her kimin malı- imkânı varsa,
Çocuğunu Ferhengilere vermelidir
Ruhu ilimle güçlü kılın,
Aklı başa taç edin.[9]
Nizami bu konuda şöyle diyor:
چنین بود رسم اندر آن روزگار
کھ باشد در آتشگھ آموزگار
O dönemde adet oydu ki
Ateşgedelerde Ferhengler de olsun…[10]
Ders kitapları daha çok Avesta gibi kutsal kitaplar veya ona ait Zend ve
Pazend adı verilen tefsir derslerinden oluşuyordu.[11] Muğ, Hirbed ve/ya da
Mobed adı verilen din adamlarının başta okuma yazma olmak üzere, dini
ilimler, astroloji, doğa ilimleri, atıcılık ve binicilik gibi savaş teknikleri, musiki,
tarih ve karname yazımı tarihi kişilerin biyografisini içeren bilgiler ile satranç
oyunları gibi çeşitli ilimleri çocuklara öğrettikleri rivayet edilmiştir.[12] Aynı
dönemde çocukların eğitimini üstlenmiş bir başka öğretmen grubu da
İyesrapaiti’lerdir. İyesrapaiti’lerin her birine, eğitmeleri için yedi ila on beş
yaşları arasında değişen ellişer çocuk teslim edildiği yazılıdır.[13] Ksenophon,
Koroshname’de çocukların sistematik şekilde eğitim gördüğüne dair vurguda
bulunmuştur. Heredot tarihinde ise İranlı çocukların dönemin mahkemelerine
götürüldüğü ve mahkemedeki duruşmaların kendilerine izletildiği

9 A.g.e., s. 133.
10 A.g.e., s.133.
11 Durant Will, Tarih-i Temeddün, çev. Ahmet Aram, Tahran 1370 hş., s. 63.
12 Nefisi, Said, Tarih-i Temeddün-i İran-i Sasani, Redaktör: Abdülkerim-i Corbezedar, Tahran 1384 hş., s.
39.
13 Muhammadi, M. H. Ghaeni, Zohreh, Tarih-i Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş., c.1, s.133.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 23
belirtiliyor.[14] Zerdüştlüğe ait kitaplardan anlaşıldığı üzere Sasaniler
döneminde, anne ve babaları tarafından ev eğitimi alan çocukların, özellikle
Gatalardan bölümler ezberledikleri ve ezberledikleri bu bölümleri
Ateşgedelerde yüksek sesle tekrarladıkları söz konusudur. Yine bu dönemde,
kimsesiz çocuklar, gelecekte önemli görevlere getirilmek üzere belirli eğitim
kurumlarında yetiştirilmiştir. Arthur Emanuel Cristensen; “Mezdek hareketinin
ortaya çıkmasından sonra I. Hüsrev, yetim ve kimsesiz çocukların eğitilmesini
emretmişti” diye yazar.[15] Erkeklerin eğitilmek amacıyla alındığı Atesgedelere,
kız çocuklarının girmesi yasaklanmış, kız çocuklarının daha ziyade evde
eğitilmesi uygun görülmüştür. Gündelik ev işleriyle zamanını geçiren, dışarıya
pek fazla çıkmayan kız çocuklarına evde güzel ahlakın yanı sıra dokuma ve
yünden elde edilen iplerin iğne ile açılması işleri verilmiştir o dönemde. Kırsal
kesimlerde tarım ve hayvancılık neyi gerektiriyorsa kız çocukları da o
gerekçelerle çalıştırılmıştır. Kız çocukları ancak babalarının izniyle dini eğitim
alabilmişlerdir. Bunun dışında bölgesel şartlara göre değişen kimi yerlerde kız
çocukları okuyarak, Şahların danışmanlığına kadar yükselebilmiştir. Özellikle
çeng gibi çalgı aletlerini kullanmalarına izin verilen kızların, her türlü müzik
eğitimi almalarına müsaade edilmiştir. İslam öncesi döneme ait Azerbad adlı
enderznamede [Öğüt veren eserler] baba, oğluna şöyle seslenmektedir; “kız veya
erkek çocuğun olursa onu mutlaka ferhengilere gönder ve bu işi sakın ihmal
etme. Çocuk ve kadınları sanat öğrenmekten sakındırma ki evine keder bulutları
çökmesin...”[
16]
İslam öncesi dönemden elimize ulaşan öyküler de gösteriyor ki; erkekler
çok genç yaşlarda önemli görevlere getirilmiştir. Erdeşir-i Babekan destanında
anlatıldığı gibi Babek’in oğlu Erdeşir, çeşitli eğitim aşamalarını geçtikten sonra,
henüz on beş yaşındayken önemli bir makama getiriliyor. Aynı şekilde
Sohrab’ın, çok küçük yaşlarda dönemin ünlü pehlivanlarıyla savaştığını hakeza
Siyaveş’in küçük yaşta savaş tekniklerini Rüstem’den öğrendiğini Firdevsi’nin
Şahneme’sinde görmek mümkündür. Öyle ki Siyaveş’in babası Keykavus,
hayattaki en değerli varlığı olan oğlunun bir an önce büyümesini ve toplumun
değer gören sınıfı arasında yer almasını istiyor. Hakeza Yadigar-ı Zeriran
kitabında, Zerir’in yedi yaşındaki Bestur adındaki oğlunun, ölen babasının

14 A.g.e., s. 136.
15 Christensen, Arthur Emanuel, İran der Zeman-i Sasaniyan, çev. Reşid Yasemi, Tahran 1385 hş., s. 232.
16 Muhammadi, M. H. Ghaeni, Zohreh, Tarih-i Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş., c.1, s.134.
24 Çiğdem ÇITAKOĞLU
intikamını almak için Şah Geştasb’tan izin istediğini, çocuğun, savaşa gitmesine
izin vermeyen Şahtan gizli savaşa gittiğini, babasının intikamını aldıktan sonra
da ordu komutanlığına getirildiğini görüyoruz. [17]
FABL HİYAYELERİN İLHAM KAYNAĞI; DİREKHT-İ ASURİK
[ASSURİYAN TREE]
İslam öncesi Fars çocuk edebiyatına örnek gösterilebilecek edebi
metinlerin başında, Türkçeye Asurik Ağacı diye çevirebileceğimiz Direkht-i
Asurik adlı metin gelir. Sasaniler döneminde Pehlevice yazılmış bu manzum
metin, hurma ağacı ile keçi arasında geçen münazarayı konu edinir. Taraflardan
birinin hayvan oluşu ve bu hayvanın rakibiyle atışması metni, gerek çocuklar
gerekse de yetişkinler için bir tür yarı fabl hikâyeye dönüştürmüştür. Bu eser
ayrıca Hacivat Karagöz tarzı müzikal oyunlar için de gayet uygundur.[
18] Bazı
araştırmacılar, metnin yazılmadan önce nesilden nesile rivayet edilen folklorik
bir ezgi [folk song] olduğunu söylemiştir.[19] Direkht-i Asurik’in iki kahramanı
ve/ya da unsuru vardır. Bu kahramanlardan keçi, özellikle hayvancılıkla uğraşan
dağ insanını temsil ederken karşısında yer alan hurma ağacı ise tarımı temsil
eder ve bunlardan her biri temsil ettiği işçi sınıfının, topluma ve/ya da insanlığa
hizmetinin daha fazla olduğunu övünerek ispat etmeye çalışır. Hayvancılığın
sembolü olan keçinin üstünlüğü ile biten ve okunduğu ya da dinlendiği takdirde
çocuklar için heyecanlı bir hikâyeye dönüşen Direkht-i Asurik, her ne kadar
çocuklara tarım ve hayvancılığın yararını anlatarak didaktik bir yön kazanmışsa
da arka planda tarım ile hayvancılığın ve buna bağlı olarak sürdürülen yaşam
koşullarının savaşını konu edinir. Hayvancılığın, tarıma üstün geldiğini Ahd-i
Atik’te [Tevrat] zikredilen Habil [bir çobandır ve hayvancılığı sembolize eder]
ile Kabil [çiftçiliği ile tarımın sembolüdür] kıssasında da görmek
mümkündür.[20] Hurma, Sami ırkından gelen Asurlar için vazgeçilmez kutsal
bir yiyecekken, keçiden elde edilen süt, yün, et ve diğer ürünler bölgede var
olmuş Medler için hayati öneme sahiptir. Sidney Smith gibi kimi araştırmacılar
metindeki kahramanların dinleri temsil ettiğini belirtir. Buna göre keçi
Zerdüştlüğü, hurma ağacı ise Asur ve/ya da Babillerin inancını temsil eder.

17 A.g.e., s. 135–136.
18 Mokaddasi, Ehsan. Power’s Discourse in Assuriyan Tree. Yayımlanmamış makale.
19 Ruhu’l-emini, Mahmud, Nemudha-yi Ferhengi ve İçtimai der Edebiyat-ı Farsi, Tahran 1375 hş., s. 28.
20 A.g. e., s. 30.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 25
Hakeza keçinin katı tutum ve pervasızlığını onun Mezdaperestliğine, hurma
ağacının yenilgisini ise Divperestlerin kaçınılmaz yenilgisine yorumlar
Smith.[21] Olayın zihinsel arka planında coğrafik olarak yan yana yaşamış iki
ırk -Asurîler ile Arilerin- arasındaki ekonomik, politik ve dini anlaşmazlıklar
yattığı açıktır. İranlıların Mezopotamya kültüründen iktibas ettikleri bu metne
benzer metinlerin, Akad ve Sümer yazılarında da görüldüğü, fakat bu kültün
Asur paganizmini bastırmak isteyen Zerdüştler tarafından kullanıldığı belirtilir.
Bir başka oryantalist araştırmacı Bartholomae, mezkûr metnin 3000 yıldan fazla
sözlü geçmişi olduğunu belirterek, Sasaniler döneminde, Aşkani-Sasani
lehçeleriyle karışık bir Pehlevice ile yazıldığını belirtmiştir. İlk bakışta nesir
şeklinde yazıldığı düşünülmüş bu metnin şiirsel özellikler taşıdığını, bazı
beyitlerinin yedilik, bazılarının on birlik, bazılarının da altılık hece ölçüsüyle
yazıldığını ilk tespit eden kişi Benveniste’dir. Henning, Benveniste’nin, şiirde
hece ölçüsü olduğu görüşünü kabul etmemekle birlikte metnin, accentual
[vurgulu] olduğunu ileri sürmüştür.[22] Hece ölçüsüne uygun vurguların olması,
şiir dili açısından, metni, Zerdüştlerin kutsal Gatalarına benzetmiştir.[23]
Aşağıda bazı bentlerinin tercümesini vereceğimiz metin, şiir dili
açısından oldukça sade ve son derece primitif bir zihin akışı ile yazılmıştır.
Mesela metnin üçüncü bendinde, hurma ağacının yaprağı, şekil itibarıyla
kamışa, meyvesi de tatlılık açısından üzüme benzetilmiştir [3. Bent]. Aynı
şekilde bakire bir vücut, beyaz ve çekici oluşu itibariyle keçinin göğüs ve
boynuna, hurma ağacı da yerinde sabit duruşu ile çuvaldıza benzetilmiştir [117.
Bent]. Metinde yer yer atasözleri ve deyimler de göze çarpmaktadır. [112 ve
113. Bentler] Aynı şekilde ölüler mahallesi şeklinde, muhtemelen mezarlık için
kullanılmış mecazi tabirler de vardır. Toplam 121 bentten oluşan bu metinde
birbiri ile ilintili kelimelerin indeksli şekilde zikredilmesi, ezberlenmesinin
kolay olması, aynı şekilde didaktik yönünün korunması için olabilir. Bu özelliği
ile metin, sadece fabl hikâyelere örnek olmakla kalmaz, didaktik edebiyat
metinlerine de örnek gösterilebilir. Metnin terminolojik kelimeleri genel
itibariyle; yiyecek, içecek, giysi, sazlar, kokular, binek hayvanlarının eyeri ile
savaş mühimmatları, yaşam materyalleri, yazım sanatına dair sözler ve dinsel

21 Nevabi, Mahiyar, Direkht-i Asurik, Tahran, Furûher, 1363 hş. s. 10. Geniş bilgi için bkz. Sidney Smith,
Notes on the Assyrian Tree, School of Oriental Studies Bulletın, c. 4, s. 69–76, London, 1926–28.
22 Tafazzoli, Dr. Ahmed. Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 256.
23 Nevabi Mahiyar, Direkht-i Asurik, Tahran 1363 hş., s. 24.
26 Çiğdem ÇITAKOĞLU
terimlerden oluşur.[
24] Münazaradaki anlatım tarzı ana tema yapısını besler
niteliktedir. Üçüncü tekil şahıs diliyle ilk altı bendine kadar monolog bir giriş
yapılmış, ardından diyalog şeklinde devam ederek her iki varlık [hurma ağacı
ile keçi] ve bunların faydaları, anlatanın dünya görüşüne göre betimlenmiş sonra
da aynı kişi münazarayı kendini sembolize eden keçinin üstülüğünü ile yine
monolog yaparak bitirmiştir. Her ne kadar form açısından tarafsız bir münazara
gibi görünse de içerik açısından taraf tutulduğu bellidir. Başlangıç ve bitiş
açısından ise önce hurma ağacı, ardından keçiyi tanıtma eksenli olduğu
söylenebilir. Anlatan kişi taraflardan birini anlatmakla kalmıyor, olayın geçtiği
mekâna da [Fırat nehrinin kenarına] dikkat çekiyor. Münazarada hurma
ağacının bitmek bilmez dayatmaları, keçinin dehası ve zekâsı ile çelişiyor ve
keçiyi tartışmaya davet ederek münazarayı başlatıyor hurma ağacı:
1. Bent: -Bir ağaç açmış,
Suristan [Asuriyan] topraklarında
2. Bent: -Kökü kuru[ymuş]
Başı ise taze
3. Bent: -Yaprağı kamışa benzer,
Meyvesi üzüme
5. Bent: -O uzun ağaç
Keçi ile savaşmış
6. Bent: -Senden üstünüm ben,
Sana benzeyen şeylerden [demiş]
8. Bent: -Krallar yer beni
Her yeni meyve verdiğimde
10. Bent: -Süpürgeyi benden yaparlar
Evi ülkeyi [toprağı] temizlemek için
14. Bent: -İpi benden örerler
Ayağını bağlamak için

24 A.g.e., s. 258.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 27
15. Bent: -Ağacı benden alırlar
Boynunu vurmak için
16. Bent: -Çiviyi benden yaparlar
Kafana çakmak için
18. Bent: -Yazları gölgem
Kralların başına düşer
19. Bent: -Şerbetim büyüklere
Tatlım, görkemli kişilere [içecektir]
22. Bent: -Kuşlara yuva benim
Yolculara gölge ben
27. Bent: -Meyvemden yer herkes
İyice doymak için
28. Bent: -Söyleyince bunları
O asurik ağacı
29. Bent: -Keçi cevap vermiş,
Boynunu uzatarak
30. Bent: -Sen misin benimle savaşan?
Sen misin bana savaş açan?
38. Bent: -Tüm bu yaptıkların için mi?
Başın böyle eğik durursun?
51. Bent: -Sütü benden alırlar?
Tanrılara tapmak için
54. Bent: -Ve de omza atılan
Elbiseyi
56. Bent: -Kemeri benden yaparlar
Ortasına da bir inci oturturlar
28 Çiğdem ÇITAKOĞLU
59. Bent: -Derimi alır kırba yaparlar
Çöle ovaya götürürler
60. Bent: -Sıcak yaz gününde
Serin suyu benden içerler
66. Bent: -Mektubu benden [derime] yazarlar
Divanlara tomarı da
99. Bent: -Sütümden peynir
Yoğurt, kaymak yaparlar
100. Bent: -Ayranımı alıp kralın
Sarayına koyarlar
102. Bent: -Cengi, vini, kenarı,[25]
Udu, tamburu benden yaparlar
104. Bent: -Yine görüyorsun bak
Üstünüm senden
105. Bent: -Keçiyi pazara götürseler
Para eder
106. Bent: -On dinarı olmayan
Keçiye yaklaşamaz [bile]
107. Bent: -Hurmayı iki peşize[26]
Ancak çocuklar alır
111. Bent: -Sana dediğim
Bu altın sözler
112. Bent: -Yaban domuzun önüne
İnci atmaktır

25 Tef ve çembere benzeyen deriden yapılma müzik aletleri.
26 Altın ya da gümüş olmayan, tenekeden yapılma değersiz para…
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 29
113. Bent: -Veyahut sarhoş deveyi
Tutmaya çalışmak gibi bir şeydir.
116.Bent: -Taze otlar yerim ben,
Serin çeşmelerden su içerim
117.Bent: -Sen burada pörsümüş
Çuvaldıza benzersin...
Yukarıda verdiğimiz örnek bentler, metindeki güç gösterisini, aynı
şekilde iki unsur arasındaki çekişmeyi gösteriyor. Bu çekişmeden keçi zaferle
ayrılıyor. Metnin genel dokusundan insan olduğu anlaşılan üçüncü tekil şahıs,
keçinin zaferini açıklarken nispeten aşağılayıcı bir ifadeyle de hurma ağacının
yenildiğini ifade ediyor:
118. Bent: -Keçi zaferle ayrıldı bu savaştan,
Hurma ise yerinde kala kaldı…
İslam öncesi dönema ait olup içerik olarak Direkht-i Asurik metnine
benzer başka metinlerde mevcuttur. Bunlardan en önemlisi İran Yahudilerince
İbranice yazılmış Rez ü Miş [Üzüm ağacı ile koyun] adlı altmış bir bentten
oluşan metindir. Fakat bu metin Direkht-i Asurik metni kadar edebi değildir.
Daha ziyade sözlü edebiyata has bir metindir. Mezkûr metin de aynen Direkht-i
Asurik gibi Pehlevi Metinler Mecmuasında basılmış ve günümüz Farsçasına
çevrilmiştir. [27] Bu metne göre; kuraklık zamanında tüm hayvanlar açlıktan
ölür geriye sadece koyun kalır. Koyunun sahibi alır onu büyük bir bahçeye
bırakır, ondan sonra koyun başlar ağaçların yaprağını yemeğe. Tesadüfen
bahçedeki bir üzüm ağacı ile karşılaşır, üzüm ağacı kendisine az yemesini
tavsiye eder ve böylelikle münazara başlar. Her ikisi de kendi yararlarını bir bir
sayar, hikâyenin son bentlerinde okuyucuya; baştan aşağı dert ve keder olan bu
dünyaya aldanmaması, böbürlenmemesi şeklinde öğütler verilir.[28]

27 Tafazzoli. Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 258-259.
28 Ruhu’l-emini, Mahmud, Nemudha-yi Ferhengi ve İçtimai der Edebiyat-i Farsi. Tahran 1375 hş., s. 40-42.
30 Çiğdem ÇITAKOĞLU
DİDAKTİK EDEBİYAT METİNLERİ; ENDERZNAMELER [29]
İslam öncesi dönemde yazılmış olup dönemin çocuk edebiyatına örnek
gösterebileceğimiz diğer bir edebiyat türü de enderznamelerdir. Öğüt ve/ya da
nasihat veren yazılar anlamına gelen enderznameler, eğitimi hedefleyen diniahlaki
[etik] emirnamelerdir. İslam öncesi döneme ait enderznamelerin hepsi
Sasaniler döneminde yazılmıştır. Bu dönemden önce yazılı enderzname -
arkeolojik kazılarda bulunan birkaç kil tablet dışında- yoktur. Sasaniler
döneminde enderzname yazmak edebi bir gelenek halini almıştır. Sasanilerden
günümüze ulaşan enderznamelerin hepsi aynı değildir. Bazısı sadece birkaç
bentten oluşurken bazısı da oldukça hacimlidir. Bunlar arasında en hacimli olanı
Dinkerd kitabının altıncı defterinde yer alır ve 100 sayfadan fazladır. Didaktik
özellikler taşıyan enderznameler, hemen hemen her ulusun edebiyatında vardır.
Zira hepsi de insan tecrübesine dayanmaktadır. Sade ve akıcı bir dille yazılmış
olan enderznameler esasen sözlü edebiyat kategorisine girerler ve nesilden
nesile aktarılırken birtakım değişikliklere uğramışlardır. Bu yüzden yazarını ve
yazım tarihlerini kesin olarak bilmek oldukça güçtür. Mevcut enderznamelerin
genel itibari ile başlıkları yoktur, olanlar da ya katipler ya da metni redakte
edenler tarafından atılmıştır. [30] Tafazzoli, ilk eğitim çağındaki çocukların
eğitim ve öğretimini amaçlayan enderznamelerde görülen çift yönlü anlatım ya
da üstü kapalı değinmelerin bilerek olduğunu ve okuyucunun dikkatini çekmek
için yazıldığını belirtirken, bunun o döneme has edebi bir özellik olduğunu
söyler.[31] Enderznamelerden bazısı şahlar, dönemin devlet büyükleri ile din
adamlarının yazdığı enderznamelerdir. Bazıları da sadece çocuklar ve gençler
için yazılmış olup ders kitabı olarak ateşgede veya diğer eğitim merkezlerinde
okutulmuştur. Pehlevi edebiyatı araştırmacıları, bugüne kadar çeşitli
enderznameler olduğunu, hepsinin ana temasının birbirine benzediğini
belirtmişlerdir. [32] Bunlar arasında en çok bilineni Enderzname-i Kudekan
[Çocuklara Öğütler] adlı metindir. Pehlevice yazılmış enderznameler arasında
çocuğa yaşam tarzını öğretip, gündelik hayatta yapması gerekenleri anlatan en
önemli metin budur. Bu metnin Pehlevice aslı kaybolmuş olup sadece Avesta

29 Günümüzde İslam öncesi dönemden kalma pek çok enderzname mevcuttur. Fakat konumuz gereği
bunların sadece çocuklarla ilgili olanlarını inceleyeceğiz.
30 Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 181-184.
31 A.g. e., s. 199.
32 A.g. e., s. 184.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 31
yazısına çevrilmiş transkiribi mevcuttur. [33] Aşağıda tercümesini vereceğimiz
metnin giriş kısmında, söz konusu disiplin kurallarının, eğitmenlerin
[ferhenglerin] ya da eğitim merkezinden sorumlu kişilerin emriyle yazıldığı
belirtilmiş ardından çocukların gündelik olarak yapması gereken; “sabah
uykudan kalkınca ne yapılmalı? Okula nasıl gelmeli, eve nasıl dönmeli” gibi
davranış kuralları yazılmıştır.[34] Bu metin aynı zamanda dönemin yaşam
tarzını da gösteriyor. Unutmamak gerekir ki bu kurallar mecmuası sadece eğitim
hakkına sahip eşraf çocuklarına aittir o dönemde.
Enderzname-i Kudekan:
Okulun büyüğü çocukların görevini şu şekilde emretmiştir:
Her gün, geceden yani güneş doğmadan önce yataktan kalkın. El ve
yüzünüzü su ile yıkayın. Vaktinde okula gelmek için yola çıkın. Okula
ödevlerinizi yapmış olarak gelin. Okuldayken ferhengi [öğretmen] gözünüz,
gönlünüz, kulağınız ve diliniz ile dinleyin. Okuldan çıkınca ferhengin size
öğrettiği gibi dikkatli yürüyün. Sizi seven iyi insanlara saygı gösterin. Eve
vardığınızda nasihatlere uygun davranın. Asla anne ve babanızı üzmeyin. Kız
veya erkek kardeşinize, kölelerinize, bakıcılarınıza ve binek hayvanlarınıza
eziyet etmeyin. Onlara gereken saygıyı gösterin ve sakın anlaşamazlık etmeyin.
Yemeğe çağrıldığınızda burnunuzu temizleyin ve ellerinizi yıkayın. Yemeği
önünüze koyup oturun. “İtaât Yezeh Medeh” ve “Eşm-û Hev” duasını üç kez
okuduktan sonra yemeğe başlayın. Yemek yedikten sonra… Kalktığınız yeri
sessizce düzeltin. Suyu elinize dökün ve yüzünüzü [sofraya] öne doğru uzatarak
vesperğemi [kadeh] başınıza dikin. Şarabı size verildiği kadarıyla için,
verilmediği takdirde sakın ısrar etmeyin. Yemek sırasında bir şeyler söylemek
istediğinizde üç kez “Eşm-û Hev” ve iki kez de “Yeta Ehu Veiryev” deyin.
Vesperğemi elinize alın ve sessizce konuşun. Dişlerinizi söylendiği gibi yıkayın
ardından enderze[nasihate] uygun şekilde oturun.
Güzel uyuyun ve sağlıcakla kalkın. Okula sevinçle gelin...
Yine aynı konulara işaret eden bir başka enderznamede ise şöyle
deniliyor:

33 A.g. e., s. 193.
34 Mohammadi, Mohammad H. Ghaeni, Zohreh, Tarih-i Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş., c.1, s.
172.
32 Çiğdem ÇITAKOĞLU
Siz çocuklara güzel selam verip hoş bir nasihat edeyim mi?
Hirbedestandan[din okulu] çıkınca doğruca eve gidin. Yolda gördüğünüz
köpek, eşek ve kuşları itmeyin ve onlara eziyet etmeyin. Sizi sevenlere saygı
gösterin ve onlara güzel bir dille cevap verin. Eve vardığınızda anne ve
babanızın karşısında el pençe divan durun. Size ne derlerse itaat edin, nasihate
uygun şekilde onlarla konuşun ve onlar söylemedikçe sakın oturmayın.
Yemeğe buyrulmadan önce burnunuzu silin ve ellerinizi yıkayın. Yemeği
önünüze koyun…
Güzel uyuyun ve sağlıcakla kalın. Okula sevinçle gelin.
Sonraki gün yine güneş doğmandan önce el ve yüzlerinizi üçer kez,
tuvalette ise kuralına uygun şekilde yedişer kez su ile yıkayın. İyi yıkayın ama.
Eşhin vakti ibadetini zamanında yerine getirin. Eğer ferhengten dayak yerseniz
zarar görmezsiniz. Eğer o gün okula gitmezseniz pişman olursunuz. Sizi
uyarmadığı için pişman olursunuz. Yaşınız yirmisine gelince bilgelerin, din
adamlarının veya vezirlerin huzuruna çıkarıldığınızda bilginizi sınayacaklardır.
Eğer cevap veremezseniz insanlar yüzünüze bakar ise yere! [35]
Enderzname-i Azerbad Mihrsipendan:
Azerbad Mihrsipendan, II. Shapor döneminin en yüksek dini mevkiinde
bulunmuş mobedler mobedidir. Kendisine nispet verilen üç tane enderzname
vardır. Bunlardan ilki aşağıda tercümesini vereceğimiz oğlu Zerdüşte seslendiği
metindir. İkincisi ölmeden önce dünya halkına seslendiği enderzlerdir.
Üçüncüsü ise Rivayet-i Pehlevi kitabının 62. bölümünde yer alan enderzleridir.
Birinci enderznamede Azerbad, Tanrıdan kendisine bir çocuk vermesini istiyor.
Çocuğu olunca da ona, kendi peygamberi Zerdüşt’ün ismini veriyor. Sonra da
ona kısa kısa öğütlerde bulunuyor. Genel ahlak kurallarını içeren bu öğütler
içerisinde; “Kendin için istemediğini başkası için de isteme” gibi bugün
atasözüne dönüşmüş birtakım ibareler de mevcuttur.[36]

35 A.g.e., s.173.
36 J. Amoozgar. Pahlavi Language, Literature, Grammatical Sketch, Texts and Glossary. Tahran 1382. pp.
35-36. Aynı şekilde bkz: Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 181-186.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 33
-Denildiğine göre Azerbad’ın çocuğu olmuyordu. Bu yüzden Tanrıdan
yardım istedi. Kısa bir süre sonra Tanrı yardımına koştu ve bir oğlu oldu. Kendi
peygamberine benzesin diye adını Zerdüşt koydu ve ey oğul, kalk, sana bilgi
öğreteyim dedi ona:
-Oğlum, düşüncen iyi olsun. Sürekli iyi düşün. Sakın günah olan bir şeyi
düşünme. Zira insan sonsuza kadar yaşamaz, sen sürekli minûyi [kutsal] olana
tutun.
-Kız veya erkek çocuğun olursa onu mutlaka ferhengilere gönder ve bu işi
sakın ihmal etme. Çocukları ve kadınları sanat öğrenmekten sakındırma ki evine
keder bulutları çöküp de pişman olmayasın.
-Anne babanı aziz bil ve yaşadıkları müddetçe onlara itaat et. Erkek kişi,
çalılıkta yatan aslana benzer, hiçbir şeyden korkmaz, fakat anne babası öldü mü
erkek dahi olsa dul bir kadına benzer, herkes onu sağar, onu küçük görür ve o
hiçbir şey yapamaz.
-Mutlu yaşamak istiyorsan sabahları erken kalk!
-Bak oğul, sana nasihatımı iyi dinle; insanoğlunun yaptığı en iyi ve büyük
iş aklını kullanmasıdır. Her şeyini kaybetse de insan onu kaybetmemeli…
-Çocuğunu kesinlikle okula gönder, gönder ki okuma yazma öğrensin,
bilgilensin.
-Ve ey oğul sana diyorum; halka en iyi şekilde aklınla yardım edebilirsin.
-En iyi bahşiş halkı eğitmek ve onlara bilgi vermektir.
-Kendin için iyi bilmediğini başkaları için de iyi bilme.
-Ve bil ki kuyuya ilk düşecek kişi, başkasının kuyusunu kazan kişidir…[
37]
Enderzname-i Uşner-îdana:
Çocuk ve gençlere hitap eden bir başka endernazme de Enderzname-i
Uşner-îdana adı verilen metindir. Avesta’da ismi geçen ve asıl adı Uşner-îdana-i
Kiyani olan bu şahıs, adından da anlaşılacağı gibi [dana=bilge] bilge bir
insandır. Ona nispet edilen enderznameler Dinkerd kitabından alınmıştır. Şah

Muhammadi, M. H. Ghaeni, Zohreh. Tarih-i Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş., c.1, s.174.
34 Çiğdem ÇITAKOĞLU
Keykavus’un müşavirlerinden olan Uşner-îdana, Bendehishn kitabında
belirtildiğine göre, adı geçen şahın hükümeti döneminde öldürülmüştür. Uşner-
îdana enderznamesi toplam 56 bentten oluşur. Öğrencilerinden birisi kendisine
yaşam kültürünü nasihat etmesini rica eder, o da onun bu ricasını yerine getirir
ve dünyadaki büyüklük, iyilik, kötülük ve alçaklıkları birer birer sayar onun
için. Genel ahlak kategorisine giren bir enderzname türüdür.[38]
Enderzname-i Puryutkeşan:
Bu enderzname on beş yaşına gelen her Zerdüşt delikanlısının öğrenmesi
gereken dini kuralları beyan eder. Giriş bölümünde, iyilikler tanrısı Ahuramazda
ile kötülükler tanrısı Ehrimen arasındaki düalist diyalektik zikredilir. Ardından
farklı teolojik konular işlenir. Soru cevap şeklinde açıklanan din felsefesinden
sonra sıra öteki dünya inancına gelir. Ölümden sonraki hesap günü, Çinved
köprüsünden geçiş [İslamdaki Sırat köprüsü] Sushyans’ın [İslamdaki Mehdilik
inancı gibi] gelişi ve yeniden yaratılış konuları ele alınır. Ardından; günde en az
üç kez ateşgedeye gitmek gibi ibadî tavsiyeler yapılır. Her ne kadar dinsel bir
metin gibi gözükse de içinde genel ahlak kuralları ve ahlak felsefesi de
işlenmiştir. İlim öğrenmek için çaba sarf etmek, başkalarıyla alay etmemek,
anne, baba ve eğitmeni üzmemek gibi eğitici tavsiyeler verilmiştir. [39]
Enderzname-i Hüsrev ve Ridek:
Sasani dönemi İran şahlarından Hüsrev Perviz’e nispet edilen küçük bir
enderznamedir. Asıl adı Hüsrev Kuvatan ve Ritek [
40] olan bu enderznamede,
Hoş Arzu lakaplı genç bir çocuk ile Hüsrev arasında geçen dialog anlatılır.
Babasını kaybettikten sonra çeşitli ilimler öğrendiğini iddia eden Hoş Arzu,
Şahtan kendisini eski günlerde olduğu gibi eğitmesini ister. Şah kendisine on üç
tane soru sorar, tüm sorulara doğru cevap veren genç çocuk, bu kez de şahın
deneyinden geçer. Şah kendisinden iki tane aslanı sağ yakalamasını ister. Bunu
da başarıyla yerine getiren genç çocuk, Şah tarafından sınır muhafızları
komutanlığına getirilir. İlk bakışta dini bir enderzname gibi görünse de dolaylı

Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 186.

A.g.e., s. 188-189.

Kubadın oğlu Hüsrev ile Genç Kölesi. Ritek veya bugünkü telaffuzu ile Ridek, Pehlevicede köle çocuk
anlamına gelir.
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 35
şekilde gençlere hitap eder ve gençlere ilim ve sanat öğrenmelerini öğütler.
Şöyle ki; eğer bir çocuk ailesini kaybederse veya ailesi dağılacak olursa, bu kişi
eğitim almış bir çocuk veya iyi öğrenim görmüş bir delikanlı ise ilim ve bilgi
ışığında yitirdiği güzel günlerini mutlaka bulur. Bu enderznamenin bazı
bölümleri İslam sonrası dönemde Sealibî tarafından Arapçaya çevrilmiştir. Aynı
zamanda Sasani dönemi eşraf yaşantısından da kesitler sunan bu enderzname,
diğer enderznameler gibi Pehlevi Metinleri Mecmuasında Farsça tercümesi ile
birlikte mevcuttur.[41]
…Vaspûher adlı genç bir delikanlı elini göğsünde tutarak Şehinşah
hazretlerinin karşısında durdu. Şaha saygıda bulunduktan sonra şöyle dedi:
Ben ünlü zengin bir ailenin çocuğuyum. Babam ben daha küçük yaşlarda iken
öldü, annemin tek çocuğu bendim. Bana çok iyi baktı annem. Korudu, gözledi
beni. Güzel yemeklerle büyüttü, kıymetli giysiler giyindim. Vaktinde ilim
öğrenmem için beni okula yolladı. Orada Avesta okudum, Zend öğrendim.
Güzel yazı yazmayı o kadar güzel öğrendim ki bugün güzel ve hızlı yazan mahir
bir yazıcı usta bir hatip oldum. Biniciliği ve atıcılığı iyi biliyorum. Mızrak
atmakta da mahirimdir. Ven, tanbur ve barbed [42] gibi müzik aletlerini
çalabiliyorum. Dans eder, şarkı söylerim, çekame [43] okurum. Satranç ve
tavlada üzerime yoktur. Ama ne yazık ki bugün ailem dağılmış durumda, annem
cennete nail oldu, tek umudum sizsiniz, siz ancak bana o günlerimi geri
verebilirsiniz. Şah, Ridek’in [çocuğun] sözlerini duyunca bir an saçmaladığını
düşündü. Ardından onu sınadı. Ona güzel yemeklerin isimlerini, güzel elbisleri,
güzel kokuları ve en güzel müziklerin hangisi olduğunu sordu…[
44]
Yukarıdaki endeznameler dışında İslam öncesi dönemde İran’da çocuk
eğitim ve öğretimi amacıyla yazılmış fakat günümüzde metinleri yok olmuş
başka enderznameler de vardır. Bunlardan biri Zadan Fereh adlı enderznamedir.
İbni Nedim el-Fihrist adlı eserinde bu enderznameden söz etmiştir. Bir başka
rivayete göre İbni Mukaffa döneminde Edebü’l-veciz li’l-veledi’s-sağîr adıyla
Arapçaya çevrilen enderzname, söz konusu enderznamedir.[
45] Günümüze
yazılı şekilde gelmeyi başarmış enderznamelerin kahir ekseriyetinde, çocukla
ilgili bölümler veyahut çocuğun duygu ve düşünce dünyasına seslenen, onların

Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 289-290.

Bir tür telli çalgı aleti.

Rubai tarzı şiirler.
44 Muhammadi, M. H. Ghaeni, Zohreh, Tarih-i Edebiyat-i Kudekan-i İran, Tahran 1384 hş., c.1, s.179.
45 A.g.e., s.175.
36 Çiğdem ÇITAKOĞLU
dil düzeyine inebilen, anlama ve kavrama becerisine seslenen paraflar vardır ve
bu durum İslam sonrası dönemde yazılan eserlerde de görünmektedir.
BİR BİLMECELİ HİKÂYE ÖRNEĞİ; YUŞT FERYAN ve AHT
Her halkın mazisinde olduğu gibi İran’ın mazisinde de son derece zevkli,
çocuğa düşünme becerisi kazandıran, ondaki merak duygularını uyandıran
bilmeceler vardır. Halk edebiyatlarında son derece önemli yer tutan bilmeceler,
kimi zaman karşımıza kısa şiirler halinde çıkarken kimi zaman da bir hikâye
arasında karşımıza çıkar. Sözlü edebiyatın vazgeçilmez türlerinden biri olan
bilmeceler, kadim Fars edebiyatının da vazgeçilmezleri arasındadır. Sasanilerin
son dönemlerinde Pehlevice yazıya dönüştürülen Yuşt Feryan ve Aht adlı
hikâye de bunlardan biridir. Kökleri çok eski dönemlere uzanan bu hikâye,
genel hatları ile Avesta’nın Aban-yeşt bölümünde [82 ve 83.Bentler] de
zikredilmiştir. Avesta’nın bildirdiğine göre Yuşt, Zerdüşt dinine mensuptur ve
Pehlevi literatüründe hesap gününde insanları sorguya çekecektir. Aht ise
Zerdüşt dinine muhalif, acuze bir din adamıdır; katil, zorba ve diktatördür, aynı
zamanda “Büyücü” lakabı ile anılır. Hikâyeye göre, Aht, yetmiş bin asker ile bir
şehre varır. Bu şehir bilmece kabiliyetiyle ünlü bir şehirdir. Aht şehri kuşatır ve
içindekileri ölümle tehdit eder. Şehir ahalisinin tek bir kurtuluşu vardır, o da on
beş yaşından küçük bir delikanlının Aht’ın sorularına doğru cevap
verebilmesidir. [Yukarıda, antik İran’da akıl yılının on beş olarak kabul
edildiğini belirtmiştik] On beş yaşından küçük olup Aht’ın sorularına doğru
cevap veremeyen yüzlerce çocuk öldürülür, derken sıra Yuşt Feryan adlı henüz
on beş yaşını doldurmamış küçük bir çocuğa gelir. Yuşt’u Aht’ın huzuruna
getirirler. Aht ona 33 soru soracağını, bilirse şehri ahalisi ile serbest
bırakacağını, bilmezse hepsini öldüreceğini söyler. Yuşt, Aht’a, “Eğer sen de
benim üç soruma cevap vermeyi kabul edersen, buyur sor sorularını” der ve
böylelikle hepsi bilmecelerden müteşekkil sorular başlar. Yirmi dokuzuncu
soruya gelindiğinde Yuşt cevap veremez. Biraz düşündükten sonra Aht’a,
“dinimize göre sıkışan insana soru sorulmaz, izin verirseniz hacetimi gidereyim,
ardından sorulara kaldığımız yerden devam edelim” der ve tuvalate çıkma
bahanesiyle bir süre düşünme fırsatı bulur. Düşünür ve sonunda son sorunun da
cevabını bulur. Bu kez de kendisi başlar büyücüye sorular sormaya. Fakat Aht,
Yuşt’un soruları karşısında şaşırır, cevap veremez ve hikâyenin sonunda
Yuşt’un eliyle öldürülür. Sözü geçen hikâyede Yuşt ile Aht birbirlerine çeşitli
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 37
bilmeceler sorarlar. Hikâyede; “otururken uzayan, ayağa kalkarken kısalan
hayvan hengisidir?”[köpek] gibi akıl ve zekayı ölçer nitelikte bilmecelerin yanı
sıra; “Ahuranın yarattıklarından hangisi yürür ama adım atmaz?” [kuş] tarzı
güldüren, güldürürken de düşündüren bilmeceler vardır. Bazı bilmecelerin
cevabı genel bilgiye dayalı, bazılarınınki ise oldukça etiktir. Etik olanları,
didaktik hikâyelere de örnek gösterilebilir; Mesela cevabı [yaşlılık] olan şu
bilmece gibi; “İnsanların saklamak isteyip de saklayamadıkları şey nedir?”[
46]
Yuşt Feryan ve Aht hikâyesi kısa cümlelerden oluşan, oldukça sade ve
akıcı bir nesir ile yazılmıştır. Hikâyede büyücünün on beş yaşından küçük bir
çocuğu isteyip sorularını ona sorması, İslam öncesi dönemde çocukların
bilmecelere aşina olduğunu, aynı şekilde bilmece yoluyla öğrenim gördüklerini
gösteriyor. Kadim İran toplumuna has birçok hikâyenin veya mitolojik olayın
bilmeceler yardımıyla çözümlenmesi, bu edebi türün çocuğa, zevkli bir şekilde
ulusal tarih bilinci kazandırması ve alanındaki birtakım kültürel kodları çocuğun
algılamasına sunması, son derece önemli bir değer aktarımıdır.
KAHRAMANLIK ÖYKÜLERİ ve EFSANELER DAĞARCIĞI:
HUDAYNAMELER
Kahramanlık destanlarını günümüz çocuklarının kavrayacağı şekilde
tekrardan yazmak, gerek ulusal kimlik yaratmak gayesiyle onlara belli bir tarih
bilinci vermek adına, gerekse bilgi dağarcıklarını artırmak amacıyla yapılmış
olsun, çocuk edebiyatında önemli bir metafor kabul edilir. Zira çocuklar, henüz
çocukluk dönemlerinde iken sözlü veya yazılı kahramanlık öyküleri ve/ya da
efsaneleriyle tanışacak olurlarsa, bu sadece okuma zevklerini artırmakla kalmaz
aynı zamanda kendilerine verilmek istenen kültürel kodları, ileri yaş
dönemlerinde kavrama ve içselleştimelerini de kolaylaştıracaktır. Modern İran
çocuk edebiyatının önemli bir bölümünü oluşturan bol efsaneli kahramanlık
hikâyeleri, bu ülkedeki çocuk edebiyatının en önemli besin kaynağıdır, hatta
omurgasıdır diyebiliriz. Bugün İran’da İslam öncesi döneme ait olan Yâdgâr-i
Zerîrân, Karneme-i Erdeşir-i Babekan, Dâstân-i Behrâm-i Çûbîn, Rustem ü
İsfendiyâr gibi yarı tarihî kitaplar ile İslam sonrası dönemde kaleme alınan fakat
köken itibariyle yine İslam öncesi döneme dayanan Semek-i Ayyâr, Dârâbnâme,
Tûtînâme, Kelîle ve Dimne gibi birtakım yapıtlar, çocukların anlayacağı şekilde

46 Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 251-255.
38 Çiğdem ÇITAKOĞLU
tekrar yazılmış olup onların anlayacağı dile uyarlanmıştır. İslam sonrası
dönemde Arapça ve/ya da Farsça yazılmış klasik Fars edebiyatı ürünlerini
besleyen çeşitli kaynaklar arasında, mazisi Hint ve İran kavimlerinin birlikte
yaşadığı dönemlere kadar uzanan ancak Sasaniler döneminde yazılan
kahramanlık hikâyeleri de vardır. İslam öncesi kahramanlık hikâyeleri
dendiğinde akla ilk gelen eserlerin başında hiç şüphesiz Hudaynameler gelir.
Hudaynameler, İslam öncesi dönemde özellikle Aşkani-Sasani dönemlerinde
saraydaki tarihi olayların yazıldığı resmi defterlere verilen isimdir. Bu
defterlerdeki tarihi olaylar, saraydaki kimileri tarafından efsanelerle
harmanlanarak ezberlenirdi ve içerisindeki kahramanlık hikâyeleri eğlence
meclislerinde yüksek sesle okutulurdu. Bunlar arasında en çok bilinen
Hutaynamek-i Pehlevi adlı eserdir. Firdevsi’nin Şahname’yi yazarken
yararlandığı en önemli kaynak kitap olarak gösterilen bu eser aynı zamanda
Pehlevi edebiyatının en önemli tarih kitabı olup bazı bölümleri tarihî ve sosyal
konularda birer belge niteliğindedir. İçerisinde sözlü destan anlatımında
zikrolunan savaşlar, kahramanlık hikâyeleri, İran şahlarının soy kütüğü ile
çeşitli dönemlere ait olayların efsanelerle karışık bilgileri bulunan bu eser, hicri
dördüncü asırda Abdullah b. Mukaffa tarafından Siyeru’l-mulûk veya Siyeru’lmulûki’l-Furs
adıyla Arapçaya çevrilmiştir. İbni Nedim’in bildirdiğine göre
Hudayname’nin dokuz farklı tercümesi vardır. Bu tercümelerin en eskisi İbni
Mukaffa’ya aittir. Hudayname’yi Arapçaya çeviren bir başka isim de
Muhammet b. Cehimi Bermeki’dir. Gerek Mukaffa gerekse Bermeki, her ikisi
de tercümelerinde Zerdüştlükle ilgili birtakım dinsel ve kültürel ögeleri çıkarmış
veya sansür etmişlerdir. Aynı şekilde Taberi, Mes’udi, İbni Kuteybe, Belazuri,
Hamza-i İsfehani ve Sealibî gibi İslam dönemi tarihçileri için kaynak kitap
olmuştur. Mes’udi-yi Mervezi, Ebu Mueyyed-i Belhi, Ebu Ali Belhi ve Ebu
Mansuri gibi şehname yazarları da Hudayname’den yararlanmışlardır. Firdevsi
ölümsüz eseri Şahname’sini yazarken, Ebu Mansur’un nesir şeklinde kaleme
aldığı Şahneme’den yararlanmıştır. Hudayname’nin ilk yazım tarihi
bilinmemektedir, fakat dönem olarak Enûşirvan döneminde yazılmaya
başlandığı tahmin edilmektedir. Zira mezkîr dönem, Pehlevi tarihinin altın
çağını yaşadığı, tercüme, telif ve edebi hareketliliğin en yoğun olduğu dönem
kabul edilir. Her dönemde hacmi artırılan ve üzerine eklemeler yapılan
Hudayname’ye zamanla Şahların otobiyografileri de eklenmiştir. Her şah
döneminde farklı konular eklenmiş ve bu şekilde İslam sonrası döneme kadar
ulaşmış ender kitaplardan birisidir Hudayname. Mesela İslam ordularına yenilen
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 39
III. Yezdgerd’in Merv’de bir değirmencinin eliyle öldürüldüğü bilgisi
Hudayname’den alınmıştır. Bu da kitabın İslam sonrası dönemde bile yazılmaya
devam ettiğini gösteriyor. Hudayname’nin yazımında dönemin Süryani
kaynaklarındaki mevcut bilgilerden de yararlanılmıştır. Hudayname’de tarihi
olaylar dışında kısa hikmetli sözler, hutbeler ve şahların vasiyetlerine de yer
verilmiştir. Hudayname’nin Pehlevice aslı kayıptır, fakat İran tarihine ilişkin
yazılmış Arapça ve Farsça eserler ile buna bağlı olarak Firdevsi’nin
Şahname’sinde bu kitabın ne gibi unsurlardan oluştuğunu tespit etmek
mümkündür. Yazanların dünya görüşüne göre şekillenmiş olan bu kitapta, İranlı
ve İranlı olmayan [İran dışındaki ulusların mitolojisinden alınma] iki çeşit
efsane ve/ ya da destan türü vardır. Hudayname’deki sosyal, siyasal ve kültürel
gelişmeler daha ziyade vezirlerin emri ile yazılmışken, dinsel vurgular da
mobedler tarafından eklenmiştir. Büyük Sasani aileleri bu kahramanlık
destanlarının yazımında önemli roller üstlenmişlerdir.[47]
KADİM BİR MASAL KİTABI: HAZAR EFSAN
İslam öncesi dönemde Pehlevice yazılmış veya Hintçe, Aramca gibi
başka dillerden Pehleviceye tercüme edilmiş pek çok mensur eser vardır. Bu
eserler arasında özellikle doğu halkları nezdinde önemli bir üne sahip olan, bin
bir gece masalları olarak bildiğimiz Hazar Efsan gelir. Bin Efsane anlamına
gelen Hazar Efsan, İbni Nedim’in bildirdiğine göre İslam öncesi dönemde
yazılmış en eski masal kitabıdır. Hikâyeye göre; Fars kralı Şehriyar, Hindistan
ile Çin arasındaki bir bölgede hüküm sürer [eserin daha sonraki biçimlerinde
Şehriyar’ın Hint ve Çin’de egemenlik sürdüğü yazar]. Şehriyar karısının
kendisini aldattığını öğrenir ve buna çok öfkelenir. Zamanla tüm kadınların
sadakatsiz ve nankör olduğuna inanmaya başlar. Önce karısını öldürtür, sonra
da vezirine her gece kendisine yeni bir eş bulmasını emreder. Her gece yeni bir
eş alan Şehriyar, geceyi geçirdikten sonra tan vakti girer girmez kadınları
öldürtür. Bir süre bu böyle devam eder. Derken vezirin akıllı kızı Şehrazad bu
kötü gidişata son vermek için bir plan kurar ve Şehriyar’ın bir sonraki eşi
olmaya karar verir. Evlendikleri geceden başlayarak hizmetçisi Dinazad’ın da
yardımıyla her gece Şehriyar’a güzel ve heyecanlı masallar anlatır. Şafak vakti
geldiğinde de hikâyenin en heyecanlı yerinde anlatmayı keser. Hikâyenin

47 Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 269-274.
40 Çiğdem ÇITAKOĞLU
sonunu merak eden Şehriyar, ertesi gece devam edebilmesi için o gecelik
Şehrazad’ın öldürülmesini erteler. Kitabın sonuna kadar Şehrazad’ın
Şehriyar’a anlattığı masallar yer alır. Sona gelindiğinde Şehrazad üç erkek
çocuk doğurmuştur ve evlenmelerinin üzerinden uzunca bir süre geçmiştir.
Kralın kadınlara olan öfkesi dinmiş, Şehrazad’la birlikte kadınların sadakatine
inanmıştır. Böylece Şehriyar önceki emrini de kaldırır… Kitabın, Behmen
Şah’ın kızı Homay için kaleme alındığını rivayet eden İbni Nedim’den başka
Mes’udi de anlatım olarak bin geceye sığdırılmış yaklaşık 200 hikâyeden oluşan
bu eski Fars masal kitabının ismini Arapça Elf leyle ve leyle [binbir gece
masalları] olarak kullanırken, bunun aynı zamanda Hintçe ve Rumca’ya
çevrildiğini belirtir. Kitabın orijinal kısmı İslam öncesi Fars hikâyelerinden
oluşan kısmıdır, fakat ilk olarak hicri 8. yüzyılda Mısır’da Arapçaya
çevrildikten sonra ve zamanla Bağdat ve Mısır’da anlatıla gelen hikâyelerinde
üzerine eklenmesiyle İslam dünyasında sevilerek okunan, gerek küçükler
gerekse büyükler için güzel bir masal kitabına dönüşmüştür. Kitabın orijinal
haliyle günümüzdeki hali arasında büyük fark vardır. İslam’ın ruhuna aykırı
gelen, özellikle erotik veya müstehcen motiflerin çıkarılarak yerine başka
hikâyelerin eklenmesi kitabın orijinalliğinin iyice yitirilmesine neden olmuştur.
Kitabın ilk modern Arapça derlemesi 1835’te yine Kahire’de yapılmıştır.
Modern Arapça derlemesini ise Kaçarlar döneminde ilk olarak Abdüllatif-i
Tasuci günümüz Farsçasına çevirmiştir. Eserde şiirsel, komedik ve trajedik
masaların yanı sıra, aşk hikâyeleri, tarihi ve dini hikâyeler de mevcuttur. Aynı
şekilde hayalî veya mitik yer ve karakterlerle beraber gerçek yer ve karakterler
de yer alır. Çoğu kez hayalî ve gerçek kişiler, olaylar ve yerler harmanlanmıştır.
Örneğin eserdeki birçok hikâyede göze çarpan baş karakter Abbasi Halifesi
Harun Reşid’dir. Bazen Şehrazad’ın anlattığı bir hikâyede geçen bir kahramanın
kendine has bir hikâyesi ve o hikâyenin de içinde de farklı bir hikâye olabilir.
Bu özelliği ile eser, zengin biçimde farklı tabakalardan oluşur. Popüler kültürü
de etkileyen eser bir bütün olarak ya da içerdiği hikâyeler tek tek filme alınmış
benzer edebi eserlerin yazılmasına ilham kaynağı olmuştur. Hazar Efsan dışında
yine bir masal kitabı olan Hazar Destan adlı benzer bir eserin varlığından söz
edilir ki İbni Nedim her iki kitabın birbirinden farklı olduğunu belirtir. Tarih
süresince Hazar Efsan tercümesi bir çok kez taklit edilmiştir. Kitabın
tercümesini ilk kez taklit eden kişi İbni Abdûs-i Cehşiyari’dir. Cehşiyari Hicri
dördüncü asırda Arap, İran ve Rum hikâyelerine benzer başka halkların
İSLAM ÖNCESİ FARS EDEBİYATI 41
hikâyelerini derlemek istemiş, fakat sadece 480 masal derleyebilmiş, gerisini
getirmeye ömrü yetmemiştir.[
48]
Sonuç olarak, çocuk edebiyatına has verilerin, 2000-2500 yıllık bir
maziye dayandığı Pehlevi Edebiyatının ve / ya da bunun özellikle İslam sonrası
şekillenmeye başlayan Fars edebiyatının, nasıl ve ne gibi kaynaklardan
beslendiği, gerek sözlü gerekse yazılı ne gibi bir kültür mirasına sahip olduğu
açıkça görülüyor. Bugün itibarıyla çocukların, kökeni çok eskilere dayanan
masal, hikâye, bilmece, şiir ve müzikal gösterileri anlamalarını sağlamak,
onların tarihle aralarında sağlam bir bağ kuracaktır. Bu yönde yapılacak her
türlü çalışma, çocukların kavrama becerisini daha da artıracağı gibi onlara
edebiyatın derin evrensel mesajının çok eskilere dayandığını da öğretecektir.

48 Tafazzoli, Tarih-i Edebiyat-ı İran Piş ez-İslam, Tahran 1383 hş., s. 297-299.

No comments yet

Yeni yorum gönder

Bu alanın içeriği gizlenecek, genel görünümde yer almayacaktır.
  • Web sayfası ve e-posta adresleri otomatik olarak bağlantıya çevrilir.
  • İzin verilen HTML etiketleri: <a> <em> <strong> <cite> <code> <img> <b> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Satır ve paragraflar otomatik olarak bölünürler.

Biçimleme seçenekleri hakkında daha fazla bilgi

CAPTCHA
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.

Sponsorlu bağlantılar